بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی

بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی

“شیخ صفی الدین اردبیلی” عارف مشهور سده هفتم هجری فرزند سید امین الدین جبراییل به سال ۶۵۰ هجری در روستای “کلخوران” از توابع اردبیل از مادری به نام “دولتی” که دختر جمال باروقی از نجبای اردبیل بود دیده به جهان گشود. در ۲۵ سالگی مرید شیخ زاهد گیلانی شد. ۲۵ سال در خدمت او به تحصیل کمال پرداخت و پس از وفات شیخ در سال ۷۰۰ در مسند ارشاد وی نشست و به تربیت اهل عرفان مشغول شد. وی در سال ۷۳۵ وفات کرد و در محل خانقاه خویش در اردبیل مدفون شد.
بنای عظیم بقعه شیخ صفی الدین قسمت­های مختلفی دارد از جمله: صحن اصلی که حیاطی است مستطیل شکل به ابعاد ۴۰/۳۰ در ۱۰/۱۶ مفروش با تخته سنگ­های صاف که حوضی با دوازده ترک در وسط آن قرار دارد. چله خانه یا قربانگاه، مدخل صحن دارای طاق زیبای کاشیکاری شده به نام شاه عباس، اتاقی نسبتاً بزرگ به نام دارالمتولی، مسجد جنت*سرا که بیشتر برای انجام مراسم صوفیانه بوده، قندیل خانه که در حقیقت قسمت اصلی بناست و دقیقاً روبروی سرسرای ورودی در دو طبقه قرار گرفته. گنبد “الله*الله” که در ضلع جنوب غربی قندیل خانه قرار گرفته و بر روی قبر عارف ربانی شیخ صفی الدین به صورت برجی بنا شده و سپس بر فراز آن گنبدی تعبیه شده است.
در کنار قبر شیخ صفی الدین، مقبره شاه اسماعیل بنای مربعی شکل کوچکی است که روی آن گنبد نسبتا بزرگی بنا شده است. روی قبر شاه اسماعیل صندوق مرصع فوق*العاده نفیس و گران قیمتی نصب شده که از شاهکارهای هنری ارزنده دوره صفوی است. خوشبختانه این اثر هنری نفیس به تاراج روس نرفت. وقتی لشکر روس از بردن صندوق به دلیل قرار گرفتن در زاویه*ای که دارای در کوچک بود مأیوس شدند و دیدند که با خراب کردن در، کل بنا تخریب می*شود و صندوق از بین می­رود، رسماً به دولت وقت (رضا خان پهلوی) گفتند: که حکومت روس حاضر است در ازای تحویل گرفتن صندوق شاه اسماعیل، تمام شهرهای آذربایجان را راه آهن بکشد که خوشبختانه دولت نپذیرفت.
حرمخانه از دیگر بناهای این مجموعه تاریخی است، چینی*خانه در قسمت شرقی قندیل خانه یا رواق اصلی قرار گرفته که با دو ورودی باریک با دار الحفاظ ارتباط می­یابد. همانگونه که از اسم آن مشخص است در دوره صفوی محل نگهداری ظروف و وسایل قیمتی زرینه و سیمینه بوده، بعلاوه ظروف سفارشی شاه عباس اول به کشور چین که به اردبیل حمل می­شده به دستور وی در محل چینی خانه محافظت می­شده است.

بنای عظیم بقعه شیخ صفی الدین

بنای عظیم بقعه شیخ صفی الدین

نقش*جهان در سرزمین سردسیر اردبیل
در ذهنم به یکباره این بنا و این مجموعه تاریخی را با مجموعه تاریخی نقش جهان اصفهان مقایسه می­کنم: هر دو اثر تاریخی مربوط به یک برهه زمانی است یعنی دوره صفویه. بقعه شیخ صفی*الدین در چنین برهه زمانی ساخته می­شود، به اضافه ارادت و توجه خاصی که پادشاهان صفوی به جد خود شیخ صفی الدین ابراز می­داشتند، این بنا با حضور استادان بزرگ عصر صفوی چنان به زیور هنر آراسته شد که الحق پس از گذشت چندین قرن چون نگینی بر تارک آثار و مفاخر تاریخی و فرهنگی کشور می*درخشد.
یکی از موارد استثنایی این مجموعه در بین سایر آثار تاریخی کشور این است که بقعه شیخ صفی حاوی ده­ها اثر بدیع در مضامین مختلف رشته­های هنری از آن جمله از عالی­ترین نوع کاشیکاری معرق و مقرنس و گچبری کتیبه­های زیبا و نفیس به خط خطاطان بزرگ دوره صفوی (میرعماد، میر قوام الدین و محمد اسماعیل …) منبت­های ارزنده، نقره کاری، تذهیب و طلا کاری، نقاشی و تنگ بری و غیره است و از هیئت معماری متینی برخوردار است که تجمع این همه فضایل هنری در یک مجموعه از موارد نادر در مجموعه­های تاریخی کشور است.
نقش جهان اصفهان نیز کم و بیش دارای یک چنین ویژگی­هایی هست، اما با این حال چرا این همه تفاوت بین این بناهای تاریخی وجود دارد؟ خوب که نگاه می­کنم نکته­ای را در می­یابم و آن این است که: این مجموعه تاریخی در خطه­ای سردسیر و کوهستانی واقع شده و بر حسب ضرورت، معماران سعی کرده­اند حتی*الامکان تمامی گوشه گوشه این مجموعه را نزدیک هم بسازند تا بتوانند در همه مجموعه گرما و دمای مناسب و معتدل را حفظ کنند، از طرف دیگر مجموعه تاریخی نقش جهان بسیار گسترده است و آرام در کنار زاینده رود دامن گسترده و به یمن وجود چنین آبشخور مقدسی وسعت یافته.
گرمای دشت جی، اصفهان، باعث شده تا مجموعه گستردگی یافته و معماران برای ساختن مجموعه، دست بازی داشته باشند و تا می­توانند برای جریان هوا و خنک کردن آن بیندیشند. در نتیجه مجموعه نقش جهان گستردگی می­یابد و پهنه بزرگی را به خود اختصاص می­دهد و بقعه شیخ صفی الدین تو در تو ساخته می­شود.

ادامه مطلب